Λέξεις σε -ισμός: σύντομες έννοιες και χρήσεις

Το επίθημα -ισμός σχηματίζει κυρίως αφηρημένα ουσιαστικά: ιδεολογίες, ρεύματα, στάσεις ζωής, γλωσσικά φαινόμενα. Ακολουθεί μια επιλεγμένη λίστα με σύντομη ανάλυση κάθε όρου.

Γλωσσικοί και πολιτισμικοί όροι

ελληνισμός: το σύνολο του ελληνικού πολιτισμού, της γλώσσας και της ιστορικής ταυτότητας των Ελλήνων.
λατινισμός: στοιχείο ή επίδραση της λατινικής γλώσσας και κουλτούρας σε άλλη γλώσσα ή πολιτισμό.
αρχαϊσμός: χρήση παλαιών, ξεπερασμένων μορφών στη γλώσσα ή στην τέχνη, για αισθητικό ή ιδεολογικό λόγο.
νεολογισμός: νέα λέξη ή έκφραση που δημιουργείται για να καλύψει σύγχρονες ανάγκες ονομασίας.
ιδιωματισμός: έκφραση χαρακτηριστική ενός ιδιώματος ή μιας συγκεκριμένης γλωσσικής κοινότητας.
μεταφραστισμός: αδέξια ή υπερβολικά πιστή απόδοση ξένης δομής στη γλώσσα-στόχο, που «προδίδει» τη μετάφραση.
καθαρευουσιανισμός: τάση προσκόλλησης στην καθαρεύουσα, με χρήση λόγιων μορφών σε σύγχρονο λόγο.
δημοτικισμός: ιδεολογική και πρακτική υποστήριξη της δημοτικής γλώσσας ως κύριας μορφής έκφρασης.

Φιλοσοφικοί και ιδεολογικοί όροι

ρεαλισμός: αντίληψη που δίνει προτεραιότητα στην πραγματικότητα όπως είναι, όχι όπως θα θέλαμε να είναι· και καλλιτεχνικό ρεύμα που απεικονίζει την καθημερινή ζωή χωρίς εξιδανίκευση.
ιδεαλισμός: φιλοσοφική θέση που τονίζει τον ρόλο των ιδεών ή της συνείδησης στην κατανόηση της πραγματικότητας· και στάση ζωής με έμφαση σε υψηλά ιδανικά.
υλισμός: φιλοσοφική άποψη ότι η ύλη αποτελεί την πρωταρχική πραγματικότητα και ότι τα ψυχικά φαινόμενα εξαρτώνται από αυτήν.
μηδενισμός: αντίληψη που αρνείται την ύπαρξη αντικειμενικών αξιών, νοήματος ή αλήθειας στη ζωή.
υπαρξισμός: φιλοσοφικό ρεύμα που εστιάζει στην προσωπική ελευθερία, ευθύνη και αγωνία του ανθρώπου απέναντι στο νόημα της ύπαρξης.
στωικισμός: αρχαία φιλοσοφία που προτείνει ψυχραιμία, αυτοέλεγχο και αποδοχή των γεγονότων ως δρόμο προς την εσωτερική γαλήνη.
ηδονισμός: αντίληψη που θεωρεί την απόλαυση και την ηδονή ως κύριο σκοπό της ζωής.
ανθρωπισμός: ιδεολογία που τοποθετεί τον άνθρωπο, την αξιοπρέπεια και τα δικαιώματά του στο κέντρο των αξιών.
θετικισμός: φιλοσοφικό ρεύμα που δίνει έμφαση στη γνώση βασισμένη σε παρατήρηση, πείραμα και επιστημονική μέθοδο.
σχετικισμός: άποψη ότι αλήθειες και αξίες εξαρτώνται από πλαίσιο, κουλτούρα ή υποκείμενο και δεν είναι απόλυτες.
ντετερμινισμός: θέση ότι όλα τα γεγονότα καθορίζονται από προηγούμενες αιτίες, περιορίζοντας ή αποκλείοντας την ελευθερία βούλησης.

Πολιτικοί και κοινωνικοί όροι

σοσιαλισμός: πολιτικοοικονομική θεωρία που προτάσσει κοινωνική δικαιοσύνη, αναδιανομή πλούτου και ισχυρό δημόσιο τομέα.
κομμουνισμός: ιδεολογία που επιδιώκει κοινωνία χωρίς τάξεις, με κοινή ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής.
καπιταλισμός: οικονομικό σύστημα βασισμένο στην ιδιωτική ιδιοκτησία, την αγορά και την επιδίωξη κέρδους.
φασισμός: αυταρχική, εθνικιστική ιδεολογία με λατρεία του ηγέτη, καταστολή αντιφρονούντων και περιφρόνηση δημοκρατικών θεσμών.
ναζισμός: μορφή φασισμού συνδεδεμένη με το γερμανικό εθνικοσοσιαλιστικό κόμμα, με ακραίο ρατσισμό και αντισημιτισμό.
φιλελευθερισμός: πολιτική αντίληψη που τονίζει ατομικές ελευθερίες, κράτος δικαίου και περιορισμένο ρόλο του κράτους στην οικονομία.
συντηρητισμός: στάση που προτιμά σταθερότητα, παράδοση και σταδιακές αλλαγές αντί για ριζικές μεταρρυθμίσεις.
ιμπεριαλισμός: πολιτική επέκτασης ισχύος ενός κράτους σε άλλα, οικονομικά, πολιτικά ή στρατιωτικά.
εθνικισμός: ιδεολογία που δίνει προτεραιότητα στα συμφέροντα και την ταυτότητα του έθνους, συχνά σε αντιπαράθεση με άλλα.
πατριωτισμός: αγάπη και αφοσίωση προς την πατρίδα, με έμφαση στην προστασία της και στον σεβασμό των συμβόλων της.
λαϊκισμός: πολιτική πρακτική που επικαλείται «τον λαό» απέναντι σε «ελίτ», συχνά με απλουστευτικά συνθήματα.

Καλλιτεχνικά και αισθητικά ρεύματα

ιμπρεσιονισμός: καλλιτεχνικό ρεύμα που δίνει έμφαση στην εντύπωση της στιγμής, στο φως και στο χρώμα, παρά στη λεπτομερή απεικόνιση.
εξπρεσιονισμός: ρεύμα που προβάλλει έντονα συναισθήματα και εσωτερική ένταση, συχνά με παραμόρφωση μορφών.
ρομαντισμός: κίνημα που εξυψώνει το συναίσθημα, τη φαντασία και τη φύση, αντιδρώντας στον ψυχρό ορθολογισμό.
κλασικισμός: αισθητική που εμπνέεται από την κλασική αρχαιότητα, με έμφαση στην αρμονία, την τάξη και το μέτρο.
μοντερνισμός: γενικός όρος για καλλιτεχνικές και λογοτεχνικές τάσεις του 20ού αιώνα που πειραματίζονται με μορφή και περιεχόμενο.
σουρεαλισμός: κίνημα που επιχειρεί να εκφράσει το ασυνείδητο, το όνειρο και το παράλογο μέσα από απροσδόκητους συνδυασμούς.
κυβισμός: ρεύμα που αναλύει αντικείμενα σε γεωμετρικά σχήματα και πολλαπλές οπτικές γωνίες.
μινιμαλισμός: αισθητική που επιδιώκει τη μέγιστη απλότητα, με περιορισμένα μέσα και καθαρές μορφές.

Επιστημονικοί και τεχνικοί όροι

ατομισμός: φιλοσοφική και φυσική αντίληψη που θεωρεί τα άτομα ως βασικές μονάδες της ύλης· και γενικότερα τάση να βλέπουμε τα φαινόμενα ως άθροισμα μονάδων.
ηλεκτρισμός: φυσικό φαινόμενο που αφορά την κίνηση και συσσώρευση ηλεκτρικών φορτίων, θεμέλιο της σύγχρονης τεχνολογίας.
μαγνητισμός: ιδιότητα ορισμένων υλικών και ρευμάτων να ασκούν δυνάμεις έλξης ή άπωσης, συνδεδεμένη με το ηλεκτρομαγνητικό πεδίο.
μηχανισμός: σύνολο εξαρτημάτων που συνεργάζονται για να παράγουν κίνηση ή λειτουργία· μεταφορικά, το σύστημα που εξηγεί ένα φαινόμενο.
οργανισμός: ζωντανό σύνολο δομών και λειτουργιών (π.χ. άνθρωπος, ζώο, φυτό) που δρα ως ενιαία μονάδα.
μεταβολισμός: σύνολο χημικών διεργασιών στον οργανισμό που επιτρέπουν παραγωγή ενέργειας, ανάπτυξη και επιδιόρθωση.
ρατσισμός: αντίληψη και πρακτική διάκρισης ανθρώπων με βάση φυλή, χρώμα ή εθνική καταγωγή, με άνιση μεταχείριση.

Ψυχολογικοί και συμπεριφορικοί όροι

εγωισμός: στάση που δίνει υπερβολική προτεραιότητα στο προσωπικό συμφέρον, συχνά εις βάρος των άλλων.
αλτρουισμός: διάθεση προσφοράς και φροντίδας προς τους άλλους, χωρίς άμεσο προσωπικό όφελος.
ναρκισσισμός: υπερβολική αυτοθαυμαστική στάση, με ανάγκη για θαυμασμό και συχνά έλλειψη ενσυναίσθησης.
μαζοχισμός: τάση να αντλεί κανείς ικανοποίηση από τον πόνο ή την ταπείνωση που υφίσταται.
σαδισμός: τάση να αντλεί κανείς ικανοποίηση από τον πόνο ή την ταπείνωση που προκαλεί σε άλλους.
φετιχισμός: έντονη προσκόλληση ή σεξουαλική διέγερση από συγκεκριμένο αντικείμενο, μέρος σώματος ή κατάσταση.

Θρησκευτικοί όροι

χριστιανισμός: μονοθεϊστική θρησκεία βασισμένη στη διδασκαλία και τη μορφή του Ιησού Χριστού.
ιουδαϊσμός: αρχαία μονοθεϊστική θρησκεία του εβραϊκού λαού, με κεντρικό κείμενο την Τορά.
ισλαμισμός: μονοθεϊστική θρησκεία που στηρίζεται στο Κοράνι και στη διδασκαλία του Μωάμεθ.
βουδισμός: θρησκευτικο-φιλοσοφικό σύστημα που αποδίδεται στον Βούδα, με έμφαση στην υπέρβαση του πόνου και του δεσμού.
παγανισμός: γενικός όρος για προχριστιανικές ή πολυθεϊστικές θρησκείες, συχνά συνδεδεμένες με λατρεία της φύσης.